Bazylika św. Michała Archanioła na Skałce

Sanktuarium Męczeństwa Św. Stanisława

Klasztor Paulinów

Męczeństwo
Św. Stanisława

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej
 
22 lutego 2004 roku 

Archidiecezja Krakowska

Obraz MB

Mało jest miejsc w Polsce, które tak mocno zespoliłyby się z historią narodu i obrosły rozlicznymi legendami, jak Skałka. Pierwotnie miała być miejscem kultu pogańskiego, potem, choć nie ma na to dowodów, znajdowała się tam prawdopodobnie pierwsza katedra biskupów krakowskich – przynajmniej do czasów panowania Władysława Hermana. Skałka miała być także świadkiem męczeńskiej śmierci biskupa Stanisława w 1079 roku. Po przeniesieniu ciała biskupa na Wawel kroniki i zapiski o tamtejszym kościele milkną na prawie półtora wieku. W tym bowiem czasie wyrasta coraz potężniejsze, coraz mocniej ufortyfikowane miasto Kraków, a osada przy kościele św. Michała, zwana czasem "Starym Krakowem", zaczyna tracić na znaczeniu, tym bardziej, że w wyniku zmiany koryta Wisły w XIII wieku Wawel i Skałka znalazły się na przeciwległych brzegach rzeki. Gdy w 1335 roku król Kazimierz Wielki wystawił akt lokacyjny miasta Kazimierza, Skałka znalazła się na jego terenie.
Jan Długosz wielokrotnie ubolewał nad stanem Skałki, nad szczupłością i skromnym wystrojem miejsca śmierci patrona Polski. Sprowadził więc na Skałkę paulinów z Jasnej Góry i ufundował klasztor ale inwestycję sfinalizowano z funduszy kapituły krakowskiej. Biskup Jan Rzeszowski wyraził zgodę na oddanie kościoła na Skałce paulinom, a w 1472 roku nastąpiło przekazanie świątyni wraz z parafią oraz uposażeniami. W oparciu o zachowane zapiski ustalić można, w przybliżeniu, wygląd świątyni gotyckiej, z wieżą na froncie i z pięcioboczną absydą.
Paulini rozpoczęli rozbudowę kościoła od wybudowania kaplicy św. Stanisława, którą ukończono w 1505 roku i upiększano, aż do wybudowania nowego kościoła. Chylący się ku upadkowi kościół gotycki zburzono w 1733 roku i przystąpiono do budowy nowego, w stylu późnobarokowym. 5 lat później przeprojektowanie i dalszą budowę zlecono królewskiemu architektowi Antoniemu Solariemu. Budowę ukończono w 1749 roku
Monumentalna fasada kościoła ozdobiona jest dwiema wysokimi wieżami, nakrytymi pięknymi barokowymi hełmami Wiąże się ona z dolnymi częściami wież w jedną pilastrowaną facjatę z ozdobnym portalem. Wyższe piętro zdobi trójkątny szczyt z rzeźbioną tarczą herbową zakonu paulinów. Kościół jest trójnawową bazyliką, wzniesioną na planie prostokąta, z prezbiterium o szerokości równej nawie głównej. Po bokach prezbiterium znajdują się prostokątne przybudówki, objęte wspólną bryłą z nawami bocznymi: od południa, na parterze mieści się obecnie muzeum, z biblioteką na piętrze, zaś od północy – zakrystia, z oratorium zakonnym powyżej.
Wąskie nawy boczne tworzą szereg niewielkich kaplic z ołtarzami wykonanymi z czarnego marmuru. Główną nawę oraz prezbiterium nakryto kolebkowym sklepieniem z lunetami. Chór muzyczny, późnobarokowy z 1760 r., o falistej linii, wsparty jest na półkolistych arkadach filarowych. W prezbiterium znajdują się wspaniałe późnobarokowe portale prowadzące do skarbca i do zakrystii. Wysoką klasę artystyczną reprezentuje bogata późnobarokowa dekoracja stiukowa, pochodząca z lat 1744–1745. W ołtarzu głównym z 1758–1761 r. znajduje się obraz Tadeusza Kuntzego, przedstawiający patrona świątyni – św. Michała Archanioła strącającego Lucyfera. Piękne ołtarze boczne są jednolite stylowo i tworzą harmonijną całość. W bogato urządzonym wnętrzu kościoła na szczególną uwagę zasługuje piękna ambona, również późnobarokowa, z rokokową dekoracją snycerską. Dębowe stalle, przedstawiające sceny z oblężenia Jasnej Góry w 1655 roku, organy na chórze, monstrancja koralowa z XVII wieku i dwa relikwiarze z ręką i częścią nogi św. Stanisława. Na ścianach kościoła znajdują się liczne popiersia, m.in. o. Augustyna Kordeckiego i Jana Długosza. Na uwagę zasługuje krypta półkoliście sklepiona. Znajdują się tam m.in. groby Jana Długosza, Józefa Ignacego Kraszewskiego, Stanisława Wyspiańskiego, Adama Asnyka, Wincentego Pola, Czesława Miłosza. Ważnym miejscem jest także legendarna sadzawka św. Stanisława.
W latach 1889–1890 dokonano gruntownej restauracji kościoła. Pracami konserwatorskimi kierował architekt Karol Knaus. On też zaprojektował neobarokową bramę wejściową z ozdobnymi kratami z Orłem i Pogonią – herbami: św. Stanisława i Jana Długosza oraz godłem paulinów. Gmach klasztorny utrzymany jest w formie renesansowego zamku, wedle wzorów włoskich, ze skarpami obronnymi i narożnymi wieżyczkami. W 1934 roku w klasztornym ogrodzie został wybudowany gmach juwenatu, czyli paulińskiego gimnazjum dla młodzieży męskiej a obecnie jest siedzibą Wyższego Seminarium Duchownego Ojców Paulinów. Od samego początku działalność duszpasterska paulinów na Skałce naznaczona była – i jest po dzień dzisiejszy – kultem św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Od pierwszej koronacji dokonanej w Krakowie (1320), według zachowanego ceremoniału, królowie – w przeddzień swojej koronacji w katedrze wawelskiej – odbywali pokutne procesje do miejsca męczeńskiej śmierci św. Stanisława. Na wzór królewskich procesji koronacyjnych Kościół krakowski organizuje także coroczne majowe procesje z Wawelu na Skałkę.
W podziemiach kościoła została otwarta krypta, która stała się miejscem pochówku zasłużonych dla Polski ludzi kultury i sztuki. Skałka stała się jakby centrum polskości.
Duszpasterska działalność tutejszych paulinów wiązała się także z działalnością Bractwa Aniołów Stróżów które istniało od 1626 roku do drugiej połowy XX w. i Bractwa Różańcowego, zastąpionego później przez Jasnogórską Rodzinę Różańcową. Skałka stanowi też centrum formacji intelektualnej. Od XVII wieku paulini prowadzili w klasztorze studium teologiczne, zamienione później na instytut teologiczny, który – z małymi przerwami – mieścił się w klasztorze do 1993 roku. Wtedy siedzibą Wyższego Seminarium Duchownego Zakonu Paulinów stał się budynek dawnego Juwenatu, czyli paulińskiego gimnazjum dla młodzieży męskiej, wybudowany w 1934 roku w ogrodach klasztornych.

Krakow_Skalka_003.jpg
Krakow_Skalka_012.jpg
Krakow_Skalka_043.jpg
Krakow_Skalka_044.jpg
Krakow_Skalka_010.jpg
Krakow_Skalka_017.jpg
Krakow_Skalka_016.jpg
Krakow_Skalka_022.jpg
Krakow_Skalka_035.jpg
Krakow_Skalka_027.jpg
Krakow_Skalka_028.jpg
Krakow_Skalka_030.jpg
Krakow_Skalka_036.jpg
Krakow_Skalka_038.jpg
Krakow_Skalka_037.jpg
Krakow_Skalka_024.jpg
Krakow_Skalka_050.jpg
Krakow_Skalka_047.jpg