Bazylika Krzyża Świętego
w Krakowie Mogile

Sanktuarium Pana Jezusa Ukrzyżowanego

Klasztor Cystersów

Pan Jezus Ukrzyżowany

data nadania tytułu
bazyliki mniejszej 
9 marca 1970 roku 

Archidiecezja Krakowska

Obraz MB

Powstanie opactwa datuje się na rok 1222, kiedy to biskup krakowski Iwo Odrowąż nadaje zakonnikom wieś Mogiłę. Cystersi przybyli do Mogiły z klasztoru w Lubiążu na Dolnym Śląsku. Rozpoczyna się budowa klasztoru, folwarku, gospodarstwa, aranżacja ogrodu; wszystko według reguł zakonnych. Odrowążowie przybyli do Polski prawdopodobnie z Czech. Protoplasta rodziny mógł się znajdować w orszaku Judyty, żony księcia Władysława Hermana. Decydentem monumentalnej budowli od momentu wystawienia w 1222 roku aktu fundacyjnego, uzupełniającego uposażenia Wisława Odrowąża, był jego kuzyn Iwo Odrowąż, od 1218 roku biskup krakowski, który przed śmiercią dodatkowo jeszcze zapisał cystersom Mikułowice, a od Grzegorza IX uzyskał bullę, w której papież brał pod swoją szczególną opiekę klasztor i zatwierdził jego posiadłości.
Finalną, kluczową rolę w powstaniu kościoła i klasztoru odegrał Prandota biskup krakowski od 1242 roku, drugi po Iwonie z rodu Odrowążów. Jego rządy diecezją stały pod znakiem odbudowy ze zniszczeń najazdu Mongołów. Mimo spustoszeń dóbr, wygospodarował środki na działalność dobroczynną i na fundacje kościelne. Powołując się na pamięć stryja, biskupa Iwona, przekazał klasztorowi dziesięciny ze wsi Zrachowa, Czyżyn, Winiar i Dobczyc. Za jego czasów, i być może z jego funduszy, wnętrze kościoła uzyskało bogatą we wzory, glazurowaną posadzkę ceramiczną. W uznaniu zasług ofiarodawców i pomocy okazywanej przy budowie świątyni, papież Innocenty IV w 1253 roku udzielił specjalnego odpustu. Biskup Prandota 5 maja 1266 roku, na cztery miesiące przed swoją śmiercią – zmarł 20 września – dokonał konsekracji rodowego pomnika Odrowążów – kościoła w Mogile.
Kościół i zespół klasztorny były wielokrotnie odnawiane i remontowane, m. in. w XIV, XV i XVIII wieku. Odnaleźć tu możemy ślady wielu różnych styli architektonicznych od romanizmu, gotyku, renesansu, po barok. Bazylikę św. Wacława zbudowano według dobrze znanego cysterskiego schematu – bazylika z transeptem, prosto zamknięte prezbiterium, dwie pary kaplic bocznych otwierających się z transeptu równolegle do prezbiterium, sklepienie krzyżowo-żebrowe. Nawa główna przykryta jest sklepieniem barokowym, które położono po pożarze kościoła w XVIII wieku.
Klasztor powinien być tak urządzony, aby było w nim wszystko, co potrzebne, a więc woda, młyn, ogród i warsztaty, by bracia nie musieli wychodzić na zewnątrz. Kościół i klasztor wznoszone były etapami. Zwieńczeniem pracy zakonników było powstanie kościoła pod wezwaniem Matki Bożej Wniebowziętej i św. Wacława. Od powstania klasztoru w Mogile po dziś dzień jego gospodarzami są cystersi. Kościół zbudowany jest z cegły z elementami kamienia wapiennego, co daje ciekawe efekty kolorystyczne. Posiada wąskie, podłużne okna, charakterystyczne dla okresu przejściowego od romanizmu do gotyku. Gotyckie okna są większe i ozdobione maswerkami. Generalnie dominują tu ostre łuki przysadziste, chociaż nie brakuje też łuków półkolistych. Kościół zdobi fryz z przenikających się arkadek. Fasada została przebudowana w okresie baroku. We wnętrzu uwagę zwracają przepiękne filary wiązkowe łączące cegłę z kamieniem. Utrzymany w tej samej stylistyce jest uskokowy portal prowadzący na krużganki. Prezbiterium jest ozdobione nymi po lewej stronie prezbiterium. Nawa główna przykryta jest barokowym sklepieniem i pokryta barokowymi polichromiami. Nawy boczne zachowały oryginalne sklepienia krzyżowo-żebrowe. Transept i prezbiterium pokryte są tu freskami Stanisława Samostrzelnika, szesnastowiecznego malarza i zakonnika z Mogiły, jednego z najwybitniejszych polskich malarzy renesansowych. Był iluminatorem modlitewników Zygmunta I Starego i Bony Sforza, oraz mszału i ewangeliarza biskupa Piotra Tomickiego. Ilustrował też żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich i księgę rodu Szydłowieckich. Swoje miniatury zdobił często polskim orłem. Był ponadto mistrzem znanym z licznych prac artystycznych. Jego dziełem jest też polichromia w sali biblioteki cystersów w Mogile.
Kaplice boczne najlepiej z całego kościoła oddają pierwotnie późnoromański charakter. Przykryte są sklepieniem krzyżowo-żebrowym wspartym na romańskich służkach. W jednej odnajdujemy trójlistną wnękę służącą do przechowywania ksiąg i naczyń mszalnych. Nieotynkowane, ceglane ściany dają wrażenie niezwykłej surowości. We wnętrzu znajduje się także piękny romański portal z XIII wieku. Prowadzi on do XIV-wiecznych krużganków gotyckich, które są już pomieszczeniami klasztornymi.
Do czasu wzniesienia gotyckiej katedry wawelskiej, żaden kościół małopolski nie mógł się poszczycić skalą założenia przestrzennego zrealizowaną w Mogile. Należy do najstarszych budowli ceglanych w Polsce. Wnętrze, zamknięte w prezbiterium ścianą przeprutą trzema ostrołukowymi oknami, stwarza sugestywne wrażenie. Uznaje się, że dzieło Iwona zostało powołane do życia nie tylko z powodów religijnych, ale i prestiżowych. Jest świadectwem wiary, ale też i rodowej dumy. Jego podziemia będą miejscem wiecznego spoczynku wpływowych w życiu politycznym i gospodarczym kraju przedstawicieli Odrowążów, aż do XVI wieku. Stąd ich troska i dbałość o to święte miejsce.
Wnętrze, mimo barokowego charakteru nawy głównej, prezentuje cysterską prostotę i elegancję. Podobne wrażenie odnosi się na już gotyckich krużgankach. Odnaleźć można tu bardzo ciekawe, średniowieczne płyty nagrobne.

Mogila_zew_3.jpg
Mogila_31.jpg
Mogila_24.jpg
Mogila_01.jpg
Mogila_02.jpg
Mogila_03.jpg
Mogila_10.jpg
Mogila_30.jpg
Mogila_16.jpg
Mogila_05.jpg
Mogila_11.jpg
Mogila_26.jpg
Mogila_06.jpg
Mogila_07.jpg
Mogila_19.jpg
Mogila_21.jpg
Mogila_27.jpg
Mogila_20.jpg