Archikatedra Wawelska
św. Stanisława
i św. Wacława

Sanktuarium św. Stanisława
i bł. Królowej Jadwigi

Trumna
św. Stanisława

Obraz MB

Nagrobek
bł. Królowej Jadwigi

Obraz MB

Archidiecezja Krakowska

Od X w. wzgórze zajmował silnie ufortyfikowany gród. Od I połowy XI w., kiedy Kazimierz Odnowiciel wybrał Kraków na stolicę Polski, było tu centrum władzy duchownej i świeckiej, zyskujące na znaczeniu dzięki silnej monarchii Jagiellonów.
Katedra na Wawelu zajmuje wyjątkową pozycję w dziejach Polski i w świadomości narodu polskiego. Jest od stuleci miejscem kultu św. Stanisława uśmierconego w 1079 r. wyrokiem skazującym króla Bolesława Śmiałego. Od tysiąca lat krakowska bazylika metropolitalna pw. śś. Stanisława i Wacława pełni rolę „matki kościołów", jednej z najważniejszych polskich diecezji. Pierwszy kościół katedralny na Wawelu wzniesiony został po ustanowieniu w l000 r. biskupstwa krakowskiego. Dzisiejszy stan wiedzy nie pozwala na dokonanie przekonującej rekonstrukcji jej kształtu. Więcej wiadomo o kolejnej, romańskiej katedrze z przełomu XI i XII w. Początki jej powstania łączą się z panowaniem Władysława Hermana. Nową świątynię konsekrowano w 1142 r. Była trójnawową bazyliką, zapewne z emporami, murowaną z kamienia wapiennego i piaskowca. Od wschodu i zachodu wznosiły się prostokątne chóry zamknięte półkolistymi absydami, a pod nimi mieściły się krypty. Od strony zachodniej wznosiły się dwie kwadratowe wieże. Do dzisiaj zachowały się znaczne partie tej budowli, przede wszystkim krypta św. Leonarda i dolna część wieży południowej.
Tradycja koronowania królów w archikatedrze gnieźnieńskiej trwała do 1320 r. Koronacja Władysława Łokietka odbyła się 20 stycznia tegoż roku w katedrze krakowskiej, w pobliżu relikwii patrona. Odtąd wawelska świątynia stała się miejscem koronacji władców Polski. Romańska katedra, nadwyrężona przez czas i pożar w 1305 r., nie odpowiadała godności głównego kościoła diecezji krakowskiej i dlatego biskup Jan Muskata podjął próbę budowy nowej świątyni, zakończoną jednak na etapie założenia fundamentów wielobocznie zamkniętego gotyckiego prezbiterium.
Natomiast zachowaną prawie bez zmian do dnia dzisiejszego katedrę wznoszono etapami od roku 1320 do 1364, za rządów biskupów: Nankera, Jana Grota i Bodzanty. Przy budowie zatrudniano kolejno kilka warsztatów budowlanych. Gotyckiemu kościołowi katedralnemu nadano kształt trójnawowej bazyliki z transeptem oraz prostokątnie zamkniętym prezbiterium z obejściem.
Już w trakcie budowy gotyckiej świątyni biskupi i możnowładcy wznieśli przy jej zewnętrznych murach pierwsze kaplice. Szczególnie okazałą formą odznaczały się kaplice ufundowane przez monarchów. Król Kazimierz Wielki ufundował kaplicę pw. Wniebowzięcia NMP. Kaplicę pw. św. Trójcy ufundowała królowa Zofia, czwarta żona Władysława Jagiełły, a kaplica pw. św. Krzyża i Ducha Świętego jest fundacją króla Kazimierza Jagiellończyka i jego małżonki, Elżbiety Rakuszanki.
Katedra pełniła także funkcję nekropolii. Miejsca pochówków królewskich, biskupich i możnowładczych upamiętniano płytami wmurowanymi w posadzkę lub okazałymi nagrobkami. Wyjątkową wartość posiada zespół gotyckich królewskich pomników nagrobnych Władysława Łokietka, Kazimierza Wielkiego, Władysława Jagiełły i Kazimierza Jagiellończyka, budzących podziw ze względu na swe wysokie walory artystyczne.
Wiek XVI wniósł istotne zmiany w wystroju katedry. Początki renesansu w katedrze krakowskiej, a także w Polsce, wiążą się z działalnością włoskiego rzeźbiarza Franciszka Florentczyka. Był on autorem nagrobka króla Jana Olbrachta zmarłego w 1501 r. Prawdziwym przełomem było jednak wzniesienie kaplicy Królewskiej, obecnie zwanej Zygmuntowską, z polecenia króla Zygmunta I Starego, przez zespół włoskich artystów realizujących projekt Bartolomea Berrecciego. Kaplica ta stała się wzorem dla kolejnych, renesansowych i manierystycznych mauzoleów biskupich, stawianych przy katedrze na miejscu wcześniejszych kaplic gotyckich. Niektóre średniowieczne ołtarze, wśród nich także ołtarz główny, ustąpiły miejsca nowym, renesansowym. W XVI w. powstało również wiele nagrobków królewskich i biskupich oraz epitafiów. Renesansowe i manierystyczne wyposażenie katedry było dziełem wybitnych artystów osiadłych w Krakowie, w znacznej części pochodzących z Włoch, takich jak wspomniany Bartolomeo Berrecci, Giovanni Maria Padovano, Jan Michałowicz z Urzędowa czy Santi Gucci. Część wyposażenia kaplicy Zygmuntowskiej, m.in. kwatery ołtarza, są dziełami Petera i Hansa Vischerów, Petera Flötnera, Melchiora Baiera oraz Georga Pencza.
W kolejnych dwóch stuleciach katedra na Wawelu zmieniła zasadniczo swój wystrój. W XVII w., dzięki hojnym fundacjom królów, biskupów, magnatów i kanoników, usunięto niemal całkowicie wyposażenie z wcześniejszych epok i wprowadzono nowe ołtarze, nagrobki, stalle, obrazy. Materiałem charakterystycznym dla nowej epoki stał się czarny marmur z Dębnika i różowy z Paczółtowic. W wyniku barokizacji wystroju nawy głównej i prezbiterium powstała wyraźna oś kompozycyjna z dominantami w postaci konfesji św. Stanisława i ołtarza głównego. Kontynuując wcześniejszą tradycję, wzniesiono kolejne kaplice kopułowe biskupów Andrzeja Lipskiego i Jakuba Zadzika. Wzniesiono mauzoleum królewskiej dynastii Wazów, nawiązujące zarówno formalnie, jak i ideowo do kaplicy Zygmuntowskiej.
Przekształcenia dokonane w XVIII w. nadały wnętrzu katedry późnobarokowy charakter. Wyposażenie, dotychczas dość zróżnicowane pod względem materiału, kształtu i dekoracji, w większości wymieniono na nowe, uporządkowano i ujednolicono, podporządkowując zasadom symetrii i tworząc wyraźne osie kompozycyjne. Zredukowano znacznie liczbę ołtarzy bocznych. Wzniesiono kopułowe mauzolea kardynała Jana Aleksandra Lipskiego oraz biskupa Andrzeja Stanisława Kostki Załuskiego. Kolejna kaplica królewska, która miała upamiętniać saską dynastię Wettynów, pozostała jedynie w sferze planów. Dążąc do lepszego oświetlenia wnętrza, podwyższono do wysokości prezbiterium mury ambitu.
Utrata przez Polskę niepodległości wpłynęła niekorzystnie na krakowski kościół katedralny. Zabrakło fundacji królewskich i biskupich, a okrojone do minimum, niezwykle niegdyś bogate majątki kapitulne, nie pozwalały już na utrzymanie katedry na odpowiednim poziomie. W XIX w. katedra stała się celem pielgrzymek patriotycznych i miejscem okazałych uroczystości z okazji rocznic ważnych wydarzeń z dziejów Polski. Wyjątkowe znaczenie miało pochowanie w podziemiach katedralnych Tadeusza Kościuszki, księcia Józefa Poniatowskiego, a także duchowego przywódcy narodu, Adama Mickiewicza, bohaterów narodowych walczących orężnie o wolność Ojczyzny. Pochówki te uczyniły katedrę polskim Panteonem, w którym miejsce wiecznego spoczynku znajdują tylko najbardziej zasłużeni Polacy. Tradycja ta znalazła jest kontynuowana do dzisiaj – w podziemiach katedry złożono szczątki Juliusza Słowackiego, Józefa Piłsudskiego, Władysława Sikorskiego i Lecha Kaczyńskiego.
Zasadniczą rolę w nadaniu katedrze jej obecnego wyglądu odegrała dokonana w latach 1895-1910 wielka restauracja dokonana pod kierunkiem Sławomira Odrzywolskiego, a następnie Zygmunta Hendla. Przeprowadzono wówczas gruntowną konserwację budowli wraz z wyposażeniem. Uszanowano przy tym historyczne nawarstwienia kolejnych epok artystycznych. Niestety, z przykrością trzeba stwierdzić, usunięto część dobrego wystroju barokowego. Godny podkreślenia jest fakt wprowadzenia nowych dzieł sztuki, takich jak nagrobki królewskie św. Jadwigi i Władysława Warneńczyka, oraz biskupie. Uposażono budowlę w nowe malowidła ścienne, witraże, kraty i wiele innych. Część z nich, reprezentująca wówczas formy secesyjne, to dzieła wybitnych artystów, spośród których wyróżnić należy Józefa Mehoffera, autora projektów szeregu witraży oraz malowideł ściennych w kaplicy Szafrańców i skarbcu.
Wiek XX to okres nieustannej konserwacji katedry i zabytków w niej zgromadzonych.
Otwarte w 1978 r. Muzeum Katedralne zawiera cenne dzieła sztuki głównie ze skarbca katedralnego, pamiątki wydarzeń historycznych, związane z bohaterami narodowymi, władcami, duchowieństwem Wawelu. Jest też sala prezentująca pamiątki związane z Janem Pawłem II, również z czasów jego pobytu w Krakowie.

Krakow_katedra_01.jpg
Krakow_Wawel_kaplica_Zygmuntowska_1.jpg
Krakow_Wawel_23.jpg
Krakow_Katedra_Wawelska_09.jpg
Krakow_Wawel_konfesja_sw_Stanislawa.jpg
Krakow_katedra_05.jpg
Krakow_katedra_04.jpg
Krakow_katedra_03.jpg
Krakow_Wawel_skarbiec-katedralny.jpg
Krakow_Wawel_skarbiec-katedralny_krzyz_z_koron.jpg
Krakow_Wawel_skarbiec-katedralny_insygnia.jpg
Krakow_Wawel_skarbiec-katedralny_wlocznia_Maurycego.jpg
Krakow_Wawel_relikwiarz_gwizdzia_panskiego.jpg
Krakow_Wawel_relikwiarz_sw_Floriana.jpg
Krakow_Wawel_relikwiarz_sw_Stanislawa.jpg
Krakow_Katedra_Wawelska_21.jpg
Krakow_Katedra_Wawelska_22.jpg
Krakow_Katedra_Wawelska_23.jpg
Krakow_Wawel_krypta_Mickiewiczaa.jpg
Krakow_Katedra_Wawelska_14.jpg